O termo primus inter pares, “o primeiro entre iguais”, expresa unha idea de liderado profundamente acorde cos principios que sustentan a nosa Orde. Non designa a quen se sitúa por riba dos demais, senón a quen é recoñecido polos seus iguais para exercer unha función de servizo, responsabilidade e guía, sen quebrar a igualdade esencial que nos une.
Esta concepción non é allea á historia. Xa na Antigüidade clásica atopamos un reflexo claro dela na Esparta atribuída a Licurgo. A súa organización política baseábase no equilibrio de poderes: os cidadáns de pleno dereito, os homoioi, “os iguais”, compartían dereitos e deberes, e mesmo os reis, organizados nun sistema de diarquía, estaban sometidos ao control dos éforos e da Xerusía. Ningún poder era absoluto. Os reis eran líderes, pero líderes entre iguais.
Co paso do tempo, este equilibrio foise erosionando. Platón advertía na súa República que a timocracia constituía o primeiro grao de corrupción do Estado ideal, mentres que Aristóteles, na Ética a Nicómaco, consideraba esa mesma forma de goberno como lexítima na práctica. Esta tensión entre igualdade e poder acompaña á humanidade desde os seus primeiros sistemas políticos.
Na República Romana atopamos de novo esta idea. Aínda que todos os senadores eran formalmente iguais, figuras como Caio Mario, Sila, Pompeio ou Caio Xulio César exerceron un liderado destacado como primi inter pares. César, senador entre senadores, acabou concentrando tal poder que marcou o final da República e abriu o camiño ao Imperio.
Co Principado instaurado por Octavio, o emperador presentouse inicialmente como primus inter pares respecto do Senado, conservando unha aparencia de colexialidade. Mais co paso do tempo esta ficción desapareceu, e o poder concentrouse nunha soa figura.
Tamén na esfera relixiosa atopamos este concepto. Nos primeiros séculos do cristianismo, o bispo de Roma era considerado o primeiro entre os bispos, non un superior absoluto. A pesar da posterior centralización do poder papal, a noción de colexialidade permaneceu como principio teolóxico e simbólico.
Na Idade Media, o primus inter pares maniféstase con especial claridade na monarquía feudal. Sirva de exemplo o xuramento dos Trastámara, que di literalmente:
“Nos, que somos e valemos tanto como vos, pero xuntos máis que vos, os facemos Principal, Rei e Señor entre os iguais, con tal que gardedes os nosos foros e liberdades; e se non, non”.
Aquí o rei é recoñecido como líder, pero a súa autoridade está condicionada ao respecto dos dereitos colectivos. Esta idea, articulada nas Cortes peninsulares —que xa en 1188 incluían representantes das cidades— anticipa principios fundamentais do constitucionalismo moderno.
Rousseau recollerá esta tradición no seu Contrato social, ao afirmar que a autoridade só é lexítima se nace do acordo entre cidadáns libres e iguais. O gobernante non é superior ao corpo social: é parte del, aínda que exerza unha función destacada.
Queridos Irmáns,
Na masonería, este principio adquire unha dimensión especialmente profunda. O Venerable Mestre preside a Loxa, mais non como autoridade absoluta, senón como primus inter pares. É un mestre entre mestres, chamado a guiar, ordenar e servir, sempre dentro dun marco de igualdade, colexialidade e consenso.
A simboloxía do Rito Escocés Antigo e Aceptado exprésao con claridade cando o Trono de Salomón descende ata a mesma altura que os escanos dos mestres: recordándonos que quen ocupa o Oriente non deixa de formar parte do pobo masónico. O seu liderado non se impón, concédese; non domina, orienta; non se exerce para si, senón para a Loxa.
O primus inter pares non é, pois, unha fórmula de poder, senón unha ética do liderado. Un recordatorio constante de que a autoridade verdadeira nace da igualdade, da confianza e do servizo.
E para rematar, non esquezamos a advertencia que George Orwell nos deixou en Rebelión na granxa:
“Todos os animais son iguais, pero algúns son máis iguais ca outros”.
Que esta advertencia nos acompañe sempre como vixilancia interior, para que nunca confundamos a función co privilexio, nin o liderado coa supremacía.
Robespierre,M:.M:.
Post Scriptum: Se alguén pensa que as nosas Democracias, realmente son Timocracias, engánase. Desgraciadamente en España vivimos nunha Cleptocracia