A célebre afirmación de George Orwell —“Nunha época de engano universal, dicir a verdade é un acto revolucionario”— constitúe hoxe unha brúxula filosófica para interpretar as tensións que atravesan as nosas democracias. Lonxe de enmarcarse unicamente na crítica ao totalitarismo do século XX, a frase adquire no século XXI un matiz aínda máis complexo: a mentira xa non precisa impoñerse desde un aparato estatal centralizado, como ocorreu nos réximes analizados por Orwell, senón que se espalla a través de redes descentralizadas de comunicación, impulsadas por intereses políticos, económicos e culturais que fragmentan o espazo público.
A posverdade é, neste sentido, un fenómeno profundamente político, porque afecta á capacidade das sociedades para deliberar, tomar decisións colectivas e recoñecer un marco común de realidade.
Desde unha perspectiva filosófica, o fenómeno afunde as súas raíces na tradición. Platón advertía na República do risco de que a opinión (doxa) se impuxese sobre o coñecemento (episteme), convertendo a vida pública nun teatro de sombras. Hoxe, a proliferación de narrativas destinadas a moldear emocións e fidelidades reproduce, en clave contemporánea, aquela mesma tensión entre aparencia e verdade. A posverdade desnaturaliza a noción mesma de cidadanía, pois, como afirmaba Aristóteles, só a través do intercambio racional de argumentos pode sosterse a polis; cando a emoción substitúe ao xuízo, a comunidade política degrádase en faccións en conflito.
Esta crise faise máis evidente cando se analizan os novos mecanismos de poder. Michel Foucault mostrou que o poder non só reprime, senón que produce discursos, define o dicible e organiza o campo do verdadeiro. Na posverdade, a loita política deixa de xirar exclusivamente arredor do control das institucións para centrarse no control do relato. Quen domina o relato non só interpreta os feitos: reconfigúraos, xerarquízaos ou suplántanos directamente. A posverdade é, polo tanto, unha tecnoloxía política orientada ao control simbólico das sociedades.
O fenómeno é tamén epistemolóxico. A advertencia de Hannah Arendt sobre a fragilidade do “mundo común” resulta hoxe indispensable. Cando afirmaba que “a liberdade de opinión é unha farsa se non se garante a información obxectiva”, subliñaba que a democracia descansa sobre unha infraestrutura de verdade compartida. Sen ela, a vida pública perde o seu chan e a sociedade convértese en presa fácil da arbitrariedade.
Do mesmo xeito, a crise do xuízo é tamén unha crise da educación cívica. Immanuel Kant defendía que a ilustración consistía en “atreverse a saber” (sapere aude), unha aspiración hoxe ameazada pola pereza intelectual, pola polarización afectiva e pola proliferación de simplificacións adictivas. A posverdade, ao desincentivar o pensamento crítico, erosiona os fundamentos kantianos da autonomía moral.
En termos estritamente políticos, a posverdade debilita os mecanismos democráticos porque transforma o voto nun xesto emocional, máis que nunha decisión racional informada. Jürgen Habermas insistiu en que a lexitimidade da democracia depende da calidade da deliberación pública. Cando esta se contamina con información enganosa ou interesadamente manipulada, o proceso democrático degrádase e perde a súa capacidade de orientar con intelixencia as decisións colectivas.
A política desprazouse cara a unha competencia narrativa, onde a coherencia emocional pesa máis que a precisión factual. A verdade convértese nun recurso estratéxico, non nun principio orientador. A posverdade supón, así, un desafío ontolóxico ao propio concepto de verdade, un desafío epistemolóxico aos criterios de coñecemento e un desafío político á estrutura deliberativa da democracia.
Neste contexto, a masonería adquire un papel singular. Como tradición filosófica e moral, defendeu historicamente principios como a liberdade de conciencia, a procura da verdade, a responsabilidade ética e o perfeccionamento intelectual do individuo. O seu método —baseado no estudo, na reflexión simbólica, na discusión racional e na fraternidade universal— ofrece un contrapunto valioso fronte á cultura contemporánea da superficialidade e do engano.
A masonería promove unha práctica sostida do pensamento crítico, da autoexixencia intelectual e da deliberación entre iguais. En tempos de posverdade, nos que predomina a reacción impulsiva e tribal, este enfoque constitúe unha pedagoxía cívica de extraordinaria relevancia. A súa énfase na automejora moral, na moderación e na búsqueda sincera do coñecemento reforza precisamente aquelas disposicións que a posverdade destrúe: a capacidade de discernir, a apertura ao diálogo, o rexeitamento do fanatismo e o compromiso co rigor.
Mais o papel da masonería non é só individual: ten tamén unha dimensión social e institucional. Ao longo da súa historia, contribuíu á configuración dunha sociedade civil ilustrada, favorecendo valores democráticos como a tolerancia, o Estado de dereito e o pluralismo. Hoxe, nunha contorna dominada pola polarización e pola manipulación emocional, a masonería ofrece un espazo de resistencia simbólica no que a verdade se entende como un horizonte compartido, non como un artefacto propagandístico.
En consecuencia, a masonería pode desempeñar unha función renovada na defensa democrática: fortalecer o tecido moral da cidadanía, reconstruír prácticas deliberativas baseadas no respecto e na razón, e actuar como contrapeso ético ás dinámicas de desinformación que degradan a vida pública. En tempos de engano universal, a fidelidade masónica á luz, ao coñecemento e á integridade convértese non só nun ideal espiritual, senón nun acto profundamente revolucionario con claras implicacións sociais.
Robespierre, M:.M:.